برنامه‌هاى امپراتورى بريتانيا و حكومت هند انگليس ، و عليرغم دسيسه‌ها و توطئه‌ها و مخالفتها و كارشكنيهاى مأموران و عمال و ايادى انگلستان به خاك ايران منضّم ساخته ، و به حق سزاوار عنوان « فاتح بلوچستان » گردد . اين مباحث كه به صورت بحثى واحد و به عنوان ديباچه‌اى بر تاريخ جديد بلوچستان ارائه گرديده ، عليرغم سعى نگارنده در رعايت اختصار ، به بحثى بالنسبه طولانىتر از آنچه كه مورد نظر بود تبديل شده ، و به علت پيوستگى وقايع ، حيطهء جغرافيايى وسيع‌تر و بحثى جامع‌تر در رقابتهاى استعمارى روسيهء تزارى و بريتانيا در قرن نوزدهم در آسياى مركزى و سرزمينهاى شرقى ايران را نيز دربرگرفته است . شايد توضيح مختصرى پيرامون سرزمين بلوچستان در اين مقدمه خالى از فايدتى نباشد . بلوچستان از عهد قديم معمولا از ملحقات كرمان و شايد مهمترين ولايت از ايالت كرمان محسوب مىشده است . در نخستين تقسيمات كشورى رسمى نيز كه پس از مشروطيت در سال 1325 ه . ق . ( 1286 شمسى ) انجام يافت و در واقع همان تقسيمات معمول زمان ناصر الدين شاه را صورتى قانونى داد ، ايالت كرمان و بلوچستان به صورت يكى از ايالات چهارگانهء مملكت - همراه با آذربايجان ، فارس ، و خراسان شناخته شد . سيستان نيز معمولا ضميمهء ايالت خراسان بود . اين تقسيم‌بندى كمابيش به همان صورت تا سال 1316 خورشيدى باقى ماند . در آن سال با تصويب قانون جديد تقسيمات كشورى ، ايران به ده استان تقسيم گرديد . سيستان از خراسان و بلوچستان از كرمان منتزع شده و با هم به صورت استان واحد « سيستان و بلوچستان » به مركزيت دزدآب ، واقع در منطقهء سيستان كه به زاهدان تغيير نام يافت درآمدند . استان سيستان و بلوچستان با 181578 كيلومتر مربع وسعت بعد از استانهاى خراسان و كرمان سومين استان وسيع ايران است ، امّا از نظر تراكم جمعيت در ميان بيست و چهار استان و فرماندارى كل كه كشور ايران را تشكيل مىدهند ، با 65 / 3 نفر جمعيت در هركيلومتر خاك آن به موجب آمار سرشمارى نفوس سال 1355 ، و 6 / 6 نفر در هركيلومتر مربع ، به موجب آمار سرشمارى سال 1365 ، بيست و سومين استان كشور بشمار مىرود ، و تنها سمنان با تراكم جمعيت 5 نفر در هركيلومتر مربع در سال 55 كه به 6 / 4 نفر در هركيلومتر مربع در سال 65 تنزل كرده است ، تراكم جمعيتى كمتر از سيستان و بلوچستان را دارد . « 1 » اگر از كل مساحت اين استان مساحت منطقهء سيستان ( مناطق تابع شهرستانهاى زابل و زاهدان ) كم شود ، باقيمانده يعنى 485 / 134 كيلومتر مربع وسعت خاك بلوچستان ايران است كه تراكم جمعيت در آن ( طبق آمار سال 55 ) 76 / 2 نفر در هر كيلومتر مربع خاك مىباشد . مركز منطقهء بلوچستان كه كرسىنشين آن ايالت در زمان مورد بحث در كتاب حاضر بشمار مىرفته است ، شهرستان ايرانشهر كنونى است كه در آن عهد فهرج - يا « فهره » يا « پهره » ، به تلفظ محلى - خوانده مىشد و در سال 1300 ه . ق . در زمان حكومت عبد الحميد ميرزا ناصر الدوله فرمانفرما به علت رجحان نسبى آب و هوايش به آب و هواى بمپور كه تا آن‌زمان مركز بلوچستان بود به مركزيت انتخاب گرديد . بلوچستان عليرغم وسعت خاك و استعداد نسبى بسيارى از مناطقش براى كشاورزى ، برخوردارى

--> ( 1 ) - آمار ارائه شده به نقل از جغرافياى جمعيت ايران ، تأليف دكتر على اصغر نظرى ، از انتشارات سازمان گيتاشناسى ، 1368 ، ص 42 .